مدرس چه محتوایی ارائه می دهد؟

بازخوانی تاریخ اندیشه فلسفی و عرفانی در پرتو مفهوم «رنج» و «دیگری»

دوره اول: مفهوم رنج

رنج تنهایی رنج ناشی از فقدان ارتباط اصیل است. در پی رنج تنهایی است که نیاز به ارتباط رخ می‌نماید؛ ارتباط با دیگری و نیاز به دوست داشتن و عشق و حضور دیگری معنا پیدا می‌کند. ما با دیگری زندگی می‌کنیم، با دیگری می‌اندیشیم، با دیگری خود را به فعلیت می‌رسانیم. ما غرق در جهان دیگری هستیم.

تنهایی فقدان حضور دیگری است اما نه هر دیگری، دیگری اصیل. تفاوت دیگری اصیل با غیر دیگری امری بسیار مهم است که اغلب از موضع روان‌شناسی و روان‌کاوی بدان پرداخته شده است حال آنکه همواره یکی از موضوعات محوری اندیشۀ فیلسوفان و عرفا بوده است چراکه به یک معنی ماهیت فلسفه، روایت چیستی و فلسفه وجودی انسان و هستی است و به‌عبارتی تلاش برای معنادارکردن جهان است. فیلسوفان مختلف از یونان تا دنیای معاصر به موضوعات اخیر اندیشیده‌اند و بحث‌های مختلفی دارند که باید به آنها پرداخت. با این توجه که حضور دیگری در دوران مدرن معنایی دیگر پیدا می‌کند و باید تفاوت آن با گذشته لحاظ شود. دیگری در دوران مدرن یک شخص و فرد نیست.

به طور مثال برای هیدگر دیگری نامتعین است. رسانه، تکنولوژی و یا کلانشهر است. در نگاه سارتر حضور دیگری جهنم است، و معنازداست، آزادی را از ما می‌گیرد ما را ابژه می‌کند.

از طرفی بوبر ضمن مخالفت با سارتر معتقد است ما دو نوع ارتباط داریم رابطه من-تو و من-آن. من-تو رابطه شخص با شیء است، بی‌معناست و رابطه من-تو رابطه دوسویه و گشوده است و این رابطه اصیل و معنابخش است. بوبر معتقد است از طریق «توِ» انسانی می‌شود به توِ ازلی رسید.

در این درسگفتار تأمل در تفکر مولانا بسیار مهم است. در گفت‌وگوی با مولانا می‌پرسیم که  کدام دیگری می‌تواند معنابخش به زندگی باشد و ما چه باید کنیم در انبوه و ازدحام دیگران؟ سرانجام هم باید توصیه‌هایی عملی داشته باشیم برای رهایی از دیگری کشنده. در این میان عشق خودنمایی خواهد کرد و معنای عشق را در این زمینه خواهیم کاوید. نهایت ما باید به معنا برسیم. معنا نیز در تحقق خود است در تکمیل خود و فرارفتن از خود است که این با دیگری میسر می‌شود.

محورهای درس‌گفتار

1. درباره رنج
   • مفهوم رنج و وجوه تمایز آن از درد از حیث اصالت، تاریخی و وجودی
     • رنجهای وجودی
       • تنهایی
       • پوچی
       • ترس از مرگ
       • رنج ناشی از اختیار و آزادی و مسئولیت و اضطراب وجودی ناشی از آن
     • مواجهه متفکران مختلف با رنج‌های وجودی و راه‌های رهایی از آنها
       • تغییر عالم درون
       • تغییر عالم برون
       • بی‌اعتنایی و دم‌غنیمت‌شمردن و توسل به یک معنای برتر و ساحت برتر
       • نظریه غفلت و روآوردن به روانپزشکی
         • متفکران شرق و غرب: بودا، کنفوسیوس، فیلسوفان رواقی، افلاطون، ارسطو، اگوستین، اکویناس، شوپنهاور، نیچه، هیدگر، روانکاوانی چون یالوم
         • سنت فلسفی و عرفانی ما: مولانا، عطار.
       • معارف دینی و نسبت رنج و عشق در زندگی انسان
       • دربارۀ رنج تنهایی: عمیق‌ترین رنج انسان مدرن
         • چیستی، خاستگاه، زمینه‌ها و علل
         • ارتباط، پاسخی به رنج تنهایی: ارتباط با خود، دیگری، جهان و هستی و سرچشمه هستی